Το σημείο που το Δημογραφικό συναντά άμεσα την ασφαλιστική αγορά
Μόλις 1,34 παιδιά ανά γυναίκα γεννήθηκαν κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2024, πολύ κάτω από τα 2,1 που απαιτούνται για την αναπλήρωση των γενεών. Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία βρίσκονται ανάμεσα στις χώρες που θα αντιμετωπίσουν τις μεγαλύτερες πιέσεις.
Πίσω από τη δημογραφική αυτή υποχώρηση κρύβεται ένα τεράστιο οικονομικό πρόβλημα: ποιος θα πληρώνει τις συντάξεις όταν οι συνταξιούχοι αυξάνονται και οι εργαζόμενοι που καταβάλλουν εισφορές λιγοστεύουν;
Το δημογραφικό πρόβλημα της Ευρώπης συνήθως περιγράφεται με εικόνες άδειων σχολείων, χωριών που ερημώνουν και οικογενειών που αποκτούν ολοένα λιγότερα παιδιά. Υπάρχει όμως και μια πολύ πιο άμεση οικονομική συνέπεια. Οι σημερινές γεννήσεις είναι οι αυριανοί εργαζόμενοι. Και οι αυριανοί εργαζόμενοι είναι εκείνοι που θα κληθούν, μέσω των εισφορών και των φόρων τους, να στηρίξουν σε μεγάλο βαθμό τις συντάξεις μιας Ευρώπης που γερνάει.
Τα τελευταία στοιχεία της Eurostat είναι εντυπωσιακά. Το 2024 γεννήθηκαν στην ΕΕ περίπου 3,55 εκατ. παιδιά, 3,3% λιγότερα από το 2023. Ο δείκτης γονιμότητας υποχώρησε από 1,38 σε μόλις 1,34 παιδιά ανά γυναίκα.
Σε ορισμένες χώρες η εικόνα είναι ακόμη πιο ακραία: στη Μάλτα ο δείκτης έχει πέσει στο 1,01, στην Ισπανία στο 1,10 και στη Λιθουανία στο 1,11. Ελλάδα και Ιταλία περιλαμβάνονται επίσης στην ομάδα των ευρωπαϊκών χωρών με γονιμότητα κάτω από 1,3 παιδιά ανά γυναίκα.
Τι σχέση έχουν τα μωρά του 2024 με τις συντάξεις του 2050;
Σχεδόν τα πάντα. Για να καταλάβουμε το πρόβλημα πρέπει πρώτα να καταλάβουμε πώς λειτουργούν τα περισσότερα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα. Σε ένα διανεμητικό συνταξιοδοτικό σύστημα (pay-as-you-go), οι εισφορές που καταβάλλουν οι σημερινοί εργαζόμενοι χρησιμοποιούνται σε μεγάλο βαθμό για τη χρηματοδότηση των σημερινών συντάξεων. Δεν πρόκειται δηλαδή για έναν προσωπικό «κουμπαρά», όπου οι εισφορές κάθε εργαζομένου περιμένουν επί 40 χρόνια μέχρι να συνταξιοδοτηθεί. Το σύστημα βασίζεται σε μια διαγενεακή ισορροπία: η ενεργή γενιά χρηματοδοτεί την προηγούμενη.
Αυτό λειτουργεί πολύ ευκολότερα όταν υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι για κάθε συνταξιούχο. Όταν όμως επί δεκαετίες γεννιούνται λιγότερα παιδιά, οι νεότερες γενιές γίνονται μικρότερες. Είκοσι ή τριάντα χρόνια αργότερα, λιγότεροι άνθρωποι εισέρχονται στην αγορά εργασίας και πληρώνουν ασφαλιστικές εισφορές. Την ίδια στιγμή, λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής, περισσότεροι άνθρωποι βρίσκονται στη σύνταξη και παραμένουν συνταξιούχοι για περισσότερα χρόνια. Λιγότεροι πληρώνουν – περισσότεροι εισπράττουν. Αυτή είναι, στην απλούστερη μορφή της, η δημογραφική εξίσωση που πιέζει τα ευρωπαϊκά συνταξιοδοτικά συστήματα.
Από 33 ηλικιωμένους σήμερα, στους 55 σε τριάντα χρόνια
Ο ΟΟΣΑ αποτυπώνει καθαρά το μέγεθος της αλλαγής. Σήμερα, στις χώρες του ΟΟΣΑ αντιστοιχούν περίπου 33 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω για κάθε 100 ανθρώπους ηλικίας 20-64 ετών. Πριν από 30 χρόνια ήταν μόλις 21. Μέσα στις επόμενες τρεις δεκαετίες αναμένεται να φτάσουν περίπου τους 55 ηλικιωμένους ανά 100 άτομα εργάσιμης ηλικίας. Και η Ευρώπη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής.
Σύμφωνα με τις τελευταίες προβολές του ΟΟΣΑ, ο πληθυσμός ηλικίας 20-64 ετών αναμένεται μέσα στις επόμενες τέσσερις δεκαετίες να μειωθεί κατά περισσότερο από 30% στην Ελλάδα και την Ισπανία και κατά περισσότερο από 35% στην Ιταλία, τη Λετονία, τη Λιθουανία και την Πολωνία.
Συνολικά στις χώρες της ΕΕ που εξετάζει ο ΟΟΣΑ, η μείωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας προβλέπεται περίπου στο 23% έως το 2064. Για τα διανεμητικά συνταξιοδοτικά συστήματα, αυτό είναι θεμελιώδες πρόβλημα. Και ποιος πληρώνει τη διαφορά; Η αριθμητική είναι σκληρή. Όταν μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων σε σχέση με τους συνταξιούχους, ένα κράτος έχει περιορισμένες επιλογές.
Μπορεί να αυξήσει τις ασφαλιστικές εισφορές. Μπορεί να αυξήσει τη χρηματοδότηση του συνταξιοδοτικού από τη γενική φορολογία. Μπορεί να περιορίσει τη μελλοντική αύξηση των συντάξεων ή τις παροχές. Μπορεί να αυξήσει την πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης, ώστε οι άνθρωποι να εργάζονται και να καταβάλλουν εισφορές για περισσότερα χρόνια. Ή μπορεί να συνδυάσει όλα τα παραπάνω.
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι η πτώση της γονιμότητας απειλεί τη χρηματοδοτική βιωσιμότητα των pay-as-you-go συστημάτων και ότι οι χώρες θα πρέπει να προετοιμάζονται για ένα μέλλον χαμηλής γονιμότητας.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Η χώρα συνδυάζει πολύ χαμηλή γονιμότητα με γήρανση του πληθυσμού και προβλεπόμενη μεγάλη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει υπολογίσει ότι μόνο η επιδείνωση της δημογραφικής σχέσης εργαζομένων προς ηλικιωμένους ασκεί πολύ μεγάλη ανοδική πίεση στις συνταξιοδοτικές δαπάνες της Ελλάδας. Στο 2024 Ageing Report, η επίδραση του λεγόμενου dependency ratio αντιστοιχεί σε περίπου 3 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ πρόσθετης πίεσης στις δαπάνες συντάξεων κατά την περίοδο 2040-2050, πριν συνυπολογιστούν οι μηχανισμοί και οι μεταρρυθμίσεις που λειτουργούν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Αυτό δεν σημαίνει ότι «οι συντάξεις θα τελειώσουν». Σημαίνει ότι η διατήρηση ενός επαρκούς και οικονομικά βιώσιμου δημόσιου συνταξιοδοτικού συστήματος γίνεται δυσκολότερη όσο χειροτερεύει η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους.
Η λύση δεν είναι απλώς «να γεννηθούν περισσότερα παιδιά» Ακόμη και μια θεαματική αύξηση των γεννήσεων αύριο δεν θα έλυνε το άμεσο συνταξιοδοτικό πρόβλημα.
Ένα παιδί που γεννιέται το 2026 θα χρειαστεί περίπου δύο δεκαετίες μέχρι να εισέλθει στην αγορά εργασίας. Γι’ αυτό η αντιμετώπιση του προβλήματος περιλαμβάνει πολύ περισσότερα: υψηλότερη απασχόληση, ιδιαίτερα γυναικών και μεγαλύτερων εργαζομένων, αύξηση της παραγωγικότητας και των μισθών, κατάλληλα σχεδιασμένη μετανάστευση, μεγαλύτερη διάρκεια του εργασιακού βίου και πολιτικές που επιτρέπουν στις οικογένειες να αποκτούν τα παιδιά που επιθυμούν. Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί μάλιστα ότι ακόμη και αποτελεσματικές οικογενειακές πολιτικές είναι απίθανο να επαναφέρουν εύκολα τη γονιμότητα στα επίπεδα αναπλήρωσης.
Υπάρχει όμως και μία ακόμη διάσταση: η ενίσχυση της συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης, ώστε το εισόδημα ενός ανθρώπου μετά την αποχώρησή του από την εργασία να μη βασίζεται αποκλειστικά σε μία πηγή. Και εδώ το δημογραφικό συναντά άμεσα την ασφαλιστική αγορά, τα επαγγελματικά ταμεία και τα μακροχρόνια αποταμιευτικά προϊόντα. Η μεγάλη ευρωπαϊκή συζήτηση για τις συντάξεις των επόμενων δεκαετιών, επομένως, δεν αφορά μόνο το πόσο θα ζούμε.
Αφορά και πόσοι θα είμαστε για να χρηματοδοτούμε μια κοινωνία που θα ζει περισσότερο. Γιατί τα παιδιά που δεν γεννιούνται σήμερα δεν λείπουν μόνο από τα δημογραφικά στατιστικά. Σε είκοσι πέντε χρόνια θα λείπουν και από την αγορά εργασίας – και από την πλευρά εκείνων που πληρώνουν τις εισφορές.
No comment yet, add your voice below!